Dirigent en ajacied.. op de stoel van Jaap van Zweden

De muzikale carrière van Jaap van Zweden laat zich vergelijken met die van een topvoetballer. Op 18-jarige leeftijd was hij als violist de jongste concertmeester van het Koninklijk Concertgebouworkest ooit. Nu is hij een van de grootste dirigenten ter wereld en leidt hij als chef-dirigent het Hong Kong Philharmonic Orchestra en het New York Philharmonic. Als het even lukt zit Jaap van Zweden als certificaathouder van de ArenA tijdens de wedstrijden van Ajax op zijn eigen stoel.

Ik ben geboren in Amsterdam-West. De eerste tien jaren van mijn leven speelde ik iedere dag op straat. Altijd voetballen. Ik woonde bij het Surinameplein en mijn moeder had een winkel in de Woestduinstraat. Dus mijn wereld speelde zich af tussen het Hoofddorpplein en het Surinameplein. Tussen die twee pleinen had je een grote speeltuin met een groot gravelvoetbalveld. Zó groot. Zó geweldig. Ik speelde het liefst aanvallende middenvelder.

Op mijn zevende begon ik ook met vioolspelen. Toen viel mijn voetbaltijd terug van tien naar drie uurtjes per dag. Ik wist al op jonge leeftijd dat ik wilde optreden, maar het moeilijkste is natuurlijk om te worden wie je bent. Ik ben geen dromer, ik droom alleen van iets wanneer het te bereiken is. Bij mij lag vroeger al de focus op muziek. Wat zou ik dromen van een voetbalcarrière als je niet bij Ajax of een andere grote club kunt spelen?

Ajax

Je hebt voetbal en je hebt Ajax. Naar voetbal kijk ik met een analytisch oog: wat werkt, wat niet? Hoe is het elftal samengesteld? Waarom hebben ze die aankoop gedaan? Bij Ajax komt mijn hart erbij. De passie, de blijdschap, de woede. Ik kan soms zo kwaad worden. Ajax kan soms vreemd tevoorschijn komen na de zomer. Ik herinner me een wedstrijd tussen Ajax en AFC, vlak na de zomerstop. Bijna verloor Ajax die wedstrijd. En daarna werden ze bijna Europees kampioen. Ach, Ajax is mijn club en als je over je club praat, dan ben je niet altijd redelijk. Gelukkig heb ik in Amerika en in Hongkong Fox Sports en kan ik Ajax op tv kijken. Sterker nog, ik probeer mijn repetities om de wedstrijden van Ajax heen te plannen. Met concerten lukt dat niet, maar als ik in Amsterdam ben, ga ik naar de ArenA. Ik hoop dat ze zich na het ongeluk van Appi (Abdelhak Nouri) en het grote verdriet daarover weer kunnen concentreren op het spel.


Dirigent

Ik heb nooit bedacht om dirigent te worden. Leonard Bernstein dirigeerde destijds een repetitie en moest even de zaal uit. Hij vroeg aan mij als concertmeester of ik het stokje even wilde overnemen. Dat was het moment. Ik proefde aan het dirigentschap. Ik bakte er nog niks van, maar er was wel iets in mij losgemaakt. Een machtig gevoel. Als violist voelde ik me steeds meer een adelaar in een parkietenkooitje. Daarna ging het geleidelijk. Het begon met concerten waarbij ik deels als solist speelde en deels als dirigent optrad. En toen kwam er een moment dat ik moest kiezen.

Bij voetbal gaat het anders. Bij voetballers zie je in het veld al of ze trainerscapaciteiten hebben. Kunnen ze organiseren? Wekken ze het vertrouwen in een groep? Hebben ze visie? Bij voetballers zitten geboren trainers. Er zijn ook gemaakte trainers. Er is een groot verschil tussen die twee. Louis van Gaal en Guus Hiddink zijn geboren trainers. Johan Cruijff was een geboren alleskunner. Hij zag het spel zo anders dan anderen. Dirk Kuyt vind ik ook een geboren trainer. Hij staat voor wat hij zegt, heeft visie en durft eraan vast te houden.


Details

Kleine details zijn belangrijker dan mensen denken. Ik besteed veel aandacht aan veel kleine details in het orkest, waar de grote lijnen weer van profiteren Grote lijnen in de muziek kunnen schitteren als de details zijn uitgewerkt. De perfectie in de details is om meer redenen belangrijk. Je wordt sterker als je je focust op details, je hoort steeds meer en kleine details maken je steeds bewuster van wat je doet. Ik het over de technische details van de muzikanten. Dus hoe er wordt gestreken? Waarom kan een strijker met de rechterhand een enorme snelheid ontwikkelen en is hij langzaam met de linkerhand? Wanneer ademt een blazer in en waarom? Je moet als dirigent echt weten hoe een instrument werkt. En achter elk instrument zit niet alleen een individu, maar ook een hele muzikale school, een manier van spelen. Een hoboïst uit Frankrijk speelt anders dan een uit Amerika. Hetzelfde geldt voor voetbal: de Zweden voetballen anders dan de Zuid-Amerikanen. Bij de Zweden is het teamspel verheven boven het individuele spel -Zlatan Ibrahimovic uitgezonderd-, bij de Zuid-Amerikanen is het precies andersom. Cultuur speelt ook een rol. En de ervaring van een team. En natuurlijk ook de trainer. Van Gaal is een fantastische trainer die de discipline van een team belangrijk vindt. Guus Hiddink vindt de individuele inbreng van de spelers belangrijk. Het ideaal zit er waarschijnlijk tussenin. Een man als Cruijff was ook van de details. Hij kon daar zo volledig in opgaan dat mensen hem soms niet meer konden volgen.


Winnen

In de muziek kun je moeilijk zeggen dat je hebt gewonnen. Soms gaat een concert heel anders dan je in je hoofd had en is de zaal razend enthousiast. Maar er zijn ook concerten waarvan je zelf denkt: wauw, en waar de zaal dan heel lauw op reageert. Je weet nooit welke rol je eigen ego meespeelt in de uitvoering. Het mooiste wat je kunt hebben is wanneer je een Wagner-opera van zes uur hebt gedirigeerd en dat het voelt als een half uur. Dan heb je ‘gewonnen’. Je hebt het laten gebeuren. Je werkt met het orkest een jaar naar een concert toe en dan is het voorbij voor je er erg in hebt. Dat is geweldig. Bij voetbal werkt het toch anders. Je kunt een draak van een wedstrijd hebben en toch winnen. In de sport gaat het om scoren, om winnen of verliezen. Maar in de muziek… Uiteindelijk draait het om de componist en om het nog steeds beter uitvoeren van zijn of haar werk.


Prestatie

Mijn motto is elke dag opstaan met de inzet: wat kan ik vandaag weer beter doen. Ik realiseer me dat dat in de sport lastig is, want we leven i een commerciële wereld. Veel voetballers willen niet alleen beter worden in hun spel, maar kiezen voor een beter salaris. Dat is lastig voor een trainer. De liefde voor het voetbal speelde vroeger een grotere rol dan geld. Daarom is het belangrijk dat een trainer elke keer weer aan de spelers uitlegt waarom hij op het veld staat. Dat het uiteindelijk draait om de prestatie op het veld. Ik heb weleens aan het bestuur van Ajax gevraagd waarom ze de afgelopen tien jaar tien keer drie miljoen hebben uitgegeven aan spelers en trainers en waarom ze nu niet eens drie keer tien miljoen uitgeven? Wat zou er met een elftal gebeuren als er een dure, wereldberoemde trainer zou worden aangetrokken. Dat kan voor spelers ook een reden zijn om te blijven. Maar ik laat het graag aan de experts over. Het is maar een gedachte.